Station Rijksstraatweg

Station Rijksstraatweg is het ‘vergeten’ station van Haarlem. Het ligt aan de rand van de stad aan de Amsterdamsevaart (die vroeger ‘Rijksstraatweg’ heette). Hier lees je meer over de historie van het pand

Station rijksstraatweg (we spreken van station, maar technisch gezien was het een halte omdat er geen inhaal- of rangeersporen waren) is gebouwd in 1911 en feestelijk in gebruik genomen op 2 augustus 1912. Het station is slechts 23 jaar in gebruik geweest. Door de in die tijd afgelegen ligging (dit gedeelte van de toenmalige gemeente Haarlemmerliede was grotendeels onbebouwd) heeft het station zelden grote reizigersaantallen gezien. Een dieptepunt waren de reizigersaantallen van 1935 die gemiddeld op 20 per dag lagen. Tot en met oudejaarsavond 1935 stopte er treinen aan het perron van het kleine station, nog eens zes maanden later reed de laatste goederentrein over het spoor. Vervolgens werden de rails snel opgebroken omdat er ruimte nodig was voor de verbreding en verbetering van de rijksstraatweg Amsterdam-Haarlem. Het pand is ondanks alle veranderingen in dit stukje Haarlem altijd bewaard gebleven.

Station Rijksstraatweg

Dit station is gebouwd in opdracht van de HESM, de Hollandsche Electrische Spoorweg Maatschappij. In die tijd werden stations vaak volgens serieontwerpen gebouwd, zo ook dit station van het type HESM-III. Deze serie stations bestond uit:

De meeste nog resterende stations zijn bewoond.

De bouw van het station

1911-1912

De bouw van het station duurde ongeveer een jaar en werd aanbesteed op 7 februari 1911. De totale bouwprijs lag rond de fl. 15.000,-. Daarvan ontving een volwassen metselaar 23 guldencent per uur of 11 cent per uur als hij minderjarig was. Daarbij had de HESM bedongen dat niet meer dan 25% van de werkkrachten minderjarig mocht zijn. ‘De te bezigen bouwstoffen moeten van de beste kwaliteit in hun soort zijn en aan de keuring der Directie worden onderworpen’, staat in het bestek vermeld. Verder leert dit bestek ons dat het pand in totaal op 1,07 kilometer dennenpalen rust en bestond uit een perron, een hoofdgebouw, een naastgelegen privaatgebouw en beerput. Het stationsgebouw bestaat uit een wachtkamer (het rechtergedeelte met de luifel) dat met een draaibaar loket (niet meer aanwezig) verbonden is aan het kantoor in het middelste gedeelte. Onder een gedeelte van het pand is een kelder met koekoek aanwezig. De overige ruimtes waren leefruimtes voor de bewoners. Op de rijrichting (vanaf Aalsmeer) stond groot het getal ’14’ geschilderd, het was immers het 14e gebouw (van de 66) van het spoornetwerk. Boven het kantoor bevat de gevel een tegeltableau met de stationsnaam, gemaakt door plateel- en tegelbakkerij ‘De Distel’ . Het tableau is helaas in slechte staat door een ongelukkig geplaatste gevelkachel door een van de vorige eigenaren.Zo’n 10 meter verwijderd van de gevel liep de spoorlijn. Het was enkelspoors zonder gelegenheid tot passeren. Het perron was slechts een kleine verhoging ten opzichte van de spoorlijn. Dit leidde tot een oncomfortabele instap, omdat de gebruikte rijtuigen nogal ‘hoog op de poten’ stonden en je vervolgens, staand op de trede een zware deur open moest zwaaien.

bouwtekening Station Rijksstraatweg

Zo’n 10 meter verwijderd van de gevel liep de spoorlijn. Het was enkelspoors zonder gelegenheid tot passeren. Het perron was slechts een kleine verhoging ten opzichte van de spoorlijn. Dit leidde tot een oncomfortabele instap, omdat de gebruikte rijtuigen nogal ‘hoog op de poten’ stonden en je vervolgens, staand op de trede een zware deur open moest zwaaien.

Het is niet bekend wie de architect is van dit pand, de aannemer was H. van Dam uit Nieuw Vennep. Hij tekende op 23 februari 1911 het contract met de directie der HESM en ontving fl. 78.397,- (tezamen) voor de bouw van dit station plus het identieke station aan de Aalsmeerderweg, plus vier wachterswoningen, een militaire woning, drie abri’s en de (veel grotere) stations Vijfhuizen en Hoofddorp. Volgens overleveringen heeft de aannemer zich nogal verkeken op dit werk en is hij daardoor failliet gegaan.

De spoorlijn

Haarlem - Hoofddorp

Station Rijksstraatweg lag ooit aan de spoorlijn Haarlem-Hoofddorp (of Aalsmeer) en maakte onderdeel uit van de Haarlemmermeerspoorlijnen. Tezamen met de lijnen Amsterdam-Uithoorn, Bovenkerk-Aalsmeer, Aalsmeer-Nieuwersluis, Uithoorn-Alphen en Hoofddorp-Leiden vormde deze een netwerk van ruim 110 kilometer spoorlijn. Deze spoorlijnen waren bedoeld om de bedrijvigheid in de Haarlemmermeerpolder te stimuleren en de afzetmarkt voor de lokale boeren en producenten te vergroten. De HESM (Hollandsche Electrische Spoorweg Maatschappij, opgericht op 6 mei 1898) heeft deze lijnen aangelegd, maar een groot succes is het nooit geworden. Overal in en rond de Haarlemmermeerpolder zijn nog sporen terug te vinden van deze spoorlijnen. Soms letterlijk sporen (bijvoorbeeld Amsterdam – Bovenkerk), of bijvoorbeeld de karakteristieke pyramidewoningen voor spoorpersoneel, relatief veel kleine en middelgrote stations, diverse bruggen, brughoofden, dijklichamen en bijvoorbeeld het statige Haarlemmermeerstation in Amsterdam. Ook bijna de gehele spoorlijn Haarlem – Hoofddorp zonder al te veel moeite te herkennen in het veld. (Zelf spoorzoeken? Via deze Google Earth-waypoints vind je alle panden makkelijk terug. Bron: haarlemmermeerspoor.nl).

Sinds de opening op 2 augustus 1912 rijden er zo’n 5 treinen per dag in beide richtingen, en in hoogtijdagen zelfs 11 treinen per dag tot en met de laatste reizigerstrein op oudejaarsavond 1935. Ten tijde van deze winterdienstregeling uit 1927 reden er 9 treinen per dag op het traject tussen Haarlem en Hoofddorp.

De afstand tussen Haarlem Stationsplein en Hoofddorp Station (de huidige Burgemeester Pabstlaan) duurde volgens deze dienstregeling 17 minuten. Ter vergelijking: Tegenwoordig is dat het dubbele, ongeacht of je met de trein gaat of met de bus.

Een retourtje met deze trein van Haarlem Rijksstraatweg naar Hoofddorp kost 60 cent, of 40 cent als je de houten banken van de 3e klasse trotseert. De treinen bestaan in het begin vooral uit Berlijnse locomotieven van de serie ‘1000’ (later hernummerd tot NS 7701-7744) en in Düsseldorf gebouwde rijtuigen 2e en 3e klasse met een middendoorgang en aan de einden balkons. Het waren donkerbruine houten rijtuigen met een als ‘mistig’ omschreven interieur (voornamelijk doordat er veel gerookt en gepruimd werd en de ramen niet geopend mochten worden door de reizigers).

De locomotieven die bekend staan als ‘Haarlemmermeertjes’ kregen vanwege hun markante bellen als bijnaam ‘Bello’ mee. De bekendste ‘Bello’ heeft jarenlang als monument in Bergen aan Zee gestaan en rijdt na een uitvoerige restauratie sinds 1985 bij de museumstoomtram Hoorn-Medemblik.
O.a. door de mobilisatie en de overname door de HIJSM komt er steeds meer ‘vreemd’ materieel op de lijn rijden.

materieelAl in de crisis van de jaren 30 werd de stoomtram (alleen de naam was elektrisch) letterlijk ingehaald door de autobus en kwamen de lijnen te vervallen. De spoorlijn bij het station rijksstraatweg is in 1936 vrijwel direct opgebroken. Bijna het gehele trace is overigens nog zichtbaar en te volgen, o.a. omdat het langs werelderfgoed loopt, te smal is om te bebouwen of omdat er in later tijden een hoofdwaterleiding onder of naast gelegd is, waardoor er niet gebouwd kan worden op een groot deel van het trace.

FeestwijzerHoe het begon

Op 2 augustus 1912 om 10u21 stoomt de eerste trein langs het perron van Haarlem Rijksstraatweg. De feesttrein van vijf rijtuigen is versierd door de Aalsmeersche Snijbloemen Exporteurs Vereeniging en vervoert locale politici, de commissarissen van de koningin van de beide Hollanden en belangrijke gasten van de HESM. Op de locomotief hangt de tekst

‘Nooit gedacht,
Maar niet gezwegen,
Lang gewacht,
En toch verkregen.’

De trein stopt een kwartier om de gasten de kans te geven het station en de bijzondere spoorbrug over de Amsterdamsevaart te bekijken en rijdt daarna verder naar de volgende festiviteiten van die dag.

PoststempelOver lijken en poststempels
Op deze lijn werden niet alleen reizigers vervoerd, maar ook goederen en post. De post werd door de conducteur gestempeld met blokstempels die de route en rijrichting aangaven.
Je kon echter ook weer niet álles aan de trein meegeven. Zo was in de meerbode van 5 augustus 1914 te lezen dat er tot nader geen ‘Vracht en IJlgoederen, Levende Dieren, Lijken, Rij- en Voertuigen’ worden aangenomen, over het hoe en waarom daarvan wordt niet geschreven.

Meer weten?

Wil je meer lezen over de Haarlemmermeerspoorlijnen, kijk dan eens op haarlemmermeerspoor.nl of op de ‘Sporen’-blog van Wim Wegman of bestel één van zijn boeken (Sporen 1 en 2, dít station staat vermeld in deel 1) of de dubbel-dvd ‘Een zoektocht langs de resten van de Haarlemmermeerlijnen‘.

De bewoners

1911-2017

scannen0001

Vanaf de opening van het station op 2 augustus 1912 was het station bemand en bewoond. De bewoners die hier de eerste 16 jaar hebben gewoond zijn nog niet bekend.

De bekende geschiedenis van de bewoners gaat terug tot ongeveer 1928 toen het spoorwegechtpaar Antoon en Jantje Wolfard(-de Haan) hun intrek nam in het station. Dit echtpaar, getrouwd in 1910, werkte hiervoor in Delfzijl en werd door de NS overgeplaatst naar het stationnetje in de toenmalige gemeente Haarlemmerliede en Spaarnwoude. Ze zouden hier zo’n 8 jaar blijven wonen met hun inmiddels 6 kinderen. In 1936, bij de sluiting van de spoorweg verhuisde het echtpaar naar Heemstede om stationswachter te worden van het oude station Heemstede Aerdenhout I.

scannen0002

In december 1936 -bij de opheffing van de spoorweg- nam het gepensioneerde spoorwegechtpaar Jan en Jacoba Kleijer hun intrek in het pand. Jan Kleijer, die op verschillende plekken rangeerder en overwegwachter is geweest, mocht met zijn vrouw na zijn pensioen in het voormalig station wonen, naar verluidt omdat ze altijd heel netjes omgingen met de spoorpanden waar ze woonden. Kleinkinderen Jan en Cobi, inmiddels ook al aardig op leeftijd, vertellen vol respect en warme herinneringen over hun 1945opa en oma en de tijd die zij logerend doorbrachten aan de Amsterdamschevaart. Over hoe opa Kleijer zijn tabaksbladeren te drogen hing in de wachtkamer en hoe oma Kleijer de wekpotten en aardappelen in de ruime kelder bewaarde. Het gepensioneerde echtpaar had een flink aardappelveldje waar in de oorlog menige mond mee gevoed werd. Dat het landje door opa werd bemest vanuit de beerput was vast heel normaal in die tijd. De familie Kleijer woonde hier tot eind jaren 40. Een oude foto laat zien dat ook zij een huwelijksjubileum in het station hebben gevierd.

Historische foto’s

1911-2017

Spoorbrug

over de Amsterdamsevaart

Bouwblog

verbouwing 2007-2009

Is een station zonder spoor nog een station?

Het is niet precies bekend wie daarna in het pand is gaan wonen, net zo min als de namen van de stationswachters die er tussen 1912 en 1928 woonden. Waarschijnlijk is het pand in de jaren 50 verkocht aan de gemeente Haarlem die het aan verschillende bewoners heeft verhuurd tot 2007.

Er zijn foto’s van een brand in de jaren 50 waarbij de familie die er toen woonde met huisraad en al buiten stond. Iedereen die meer weet, wordt gevraagd contact op te nemen met de huidige eigenaar van het pand, zodat we het verhaal compleet kunnen krijgen.

001Het pand is in 2007 door de gemeente Haarlem verkocht en is nu, na zo’n 50 jaar verhuur, door Christiaan Rasch en Anneke Mels grootschalig opgeknapt. Het heeft zijn bestemming als woonhuis en karakteristieke uiterlijk behouden. Het pand is geheel gemoderniseerd zoveel mogelijk met behoud (en terugplaatsing) van originele details. Op de bouwblog staan foto’s van de uitgebreide verbouwing. In het Haarlems dagblad stond een interview met hen over de verbouwing. Ook verscheen een artikel over hen in het boek ‘Sporen’ van Wim Wegman.

 

In 4 sliders zie je de grootste stappen uit de meest recente verbouwing.

Om te beginnen: de metamorfose van de buitenkant:

[cycloneslider id=”exterieur”]

 

 

 

Christiaan en Anneke hadden hiervóór een balkon van 2 vierkante meters en kregen nu opeens tegen wil en dank een perceel van ruim 1500 vierkante meter ‘erbij’. De term ‘wildernis’ was een eufemisme: Geen groter brandnetel-, wilgen- en bramenkwekerij in Haarlem dan dit stuk grond. Sommige uithoeken zijn pas na een klein jaar voor het eerst begaanbaar gemaakt. Een korte impressie:

[cycloneslider id=”tuin”]

 

 

 

 

De grootste metamorfose voltrok zich ín het pand: Overal waren verlaagde plafonds en waren er rare keuzes gemaakt zoals plafonds en hele badkamers die tegen het raam waren gebouwd. Dragende muren zijn verdwenen, het pand is volledig geïsoleerd, voorzien van dubbel glas, waar nodig nieuwe kozijnen en de dichtgemetselde deuren zijn weer open gemaakt. Een kijkje op de benedenverdieping:

[cycloneslider id=”beneden”]

 

 

 

Op de verdieping was de ellende zo mogelijk nog groter: Hier nog meer schrootjes, verlaagde plafonds en in elkaar geknutselde keukens en badkamertjes:

[cycloneslider id=”boven”]

 

 

We willen iedereen nogmaals bedanken voor alle hulp, steun, tips en het aanhoren van al onze verhalen. De meest speciale dank gaat naar Hans, Daniël en Ed: you’re the best!

Verscholen Haarlem

Tekeningen door Eric Coolen

Station RijksstraatwegStation RijksstraatwegDe Haarlemse illustrator en kunstenaar Eric Coolen tekende in de zomer van 2017 Station Rijksstraatweg als onderdeel van de publicatieserie ‘Verscholen Haarlem’.

De tekeningen zijn vervolgens ook in een genummerde en gesigneerde dossiermap verschenen én zijn los als piëzografieën (op A3-formaat voor €27,50 en A2-formaat voor €47,50) te bestellen via de webshop van de illustrator. Klik hier voor het bestelformulier.

    adminstationrijksstraatweg